Good Governance for Medicines Model FrameworkPosted by On 2019/07/25

مسأله‌ی فساد

قرن‌هاست که فساد جوامع ساختارمند را گرفتار خود کرده‌است. از چین باستان گرفته تا اروپا و آمریکای شمالی امروز، جوامع و دولت‌مردان به این مرض مبتلا بوده‌اند. اسناد هزارساله وجود این مسأله را به اثبات می‌رساند. چه در جوامع ثروتمند چه در جوامع فقیر، چه در کشورهای توسعه‌یافته چه در کشورهای در حال توسعه. اگر چه که ماهیت و شدت آن در شرایط مختلف تفاوت‌هایی دارد.

غالب شدن فساد در روابط اداری و اجتماعی به عنوان شاخصی تلقی می‌شود که از بحران عمیق اخلاقی حکایت دارد. بی‌عدالتی اجتماعی و فقر که بیش از نیمی از بشریت با آن دست به گریبان هستند و هم‌چنین خدشه‌دار شدن اعتماد عمومی که زاییده‌ی فساد است و با فساد گسترش می‌یابد، ظرفیت‌های جامعه را برای برای نیل به منافع مشترک آحاد جامعه کاهش داده است. فساد به هرگونه عملی اتلاق می‌شود که فرد به واسطه‌ی جایگاه سازمانی خود به صورت غیرقانونی برای نفع شخصی یا سود نزدیکان خود به انجام برساند حتی اگر دیگران هزینه‌های آن را متحمل شوند. فساد به شکل‌گیری فضایی غیردموکراتیک دامن می‌زند؛ فضایی که با عدم قطعیت، پیش‌بینی‌ناپذیری، افول ارزش‌های اجتماعی و بی‌اعتبار شدن مراجع و سازمان‌های قانونی همراه است. فساد بازتابی از فقدان دموکراسی، حقوق بشر و حاکمیت است که بدون‌شک بر فقر و امنیت انسان‌ها تأثیر سوء می‌گذارد. ترویج فساد می‌تواند از طریق کاهش رشد اقتصادی، دامن‌زدن به فقر و بی‌عدالتی، افزایش هزینه‌های خدمات اجتماعی نظیر سلامت و آموزش در عین کاهش کیفیت آن‌ها روند توسعه‌ی جوامع را به تعویق بیاندازد. (۵،۶)

امروزه مقوله‌ی فساد مورد توجه روزافزون جامعه‌ی جهانی قرار گرفته‌است و به عنوان یکی از موانع تحقق اهداف توسعه‌ی هزاره[1] شناخته‌ می‌شود. (۷)

فساد سوء استفاده از قدرت محوله برای منافع شخصیست. تعریف فساد از نظر Transparency Internationa (۲)

«فساد مایه‌ی نابودی جامعه‌ست … سرطانی لاعلاج … اهریمنی که مانع رشد اقتصادی است، سبب نابرابری می‌شود ، فقر را عمیق‌تر می‌کند و در آخر به استثمار فقرا ختم می‌شود.» بیانیه‌ی Druk Phuensum Tshogpa (۲۰۰۸-۲۰۱۳) (۳)

«فساد می‌کُشد! زمانیکه مقامات فاسد اجازه‌ی مداخلات غیرقانونی در خصوص داروها را می‌دهند ( یا اجازه می‌دهند دارو بازیچه قرار بگیرد) یا زمانیکه رشوه می‌گیرند و چشم بر اقدامات تروریستی می‌بندند…. این یک مانع بزرگ برای دستیابی به اهداف توسعه‌ی هزاره است.» بان کی مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، در زمان تأسیس مؤسسه‌ی بازیابی سرمایه‌های مسروقه[2]، سال ۲۰۰۷

حاکمیت ضعیف و فساد

پژوهش‌های تجربی در طول‌ دهه‌های قبلی حاکی از آن است که حاکمیت ضعیف که عموما خود را در قالب انواع مختلف فساد نشان می‌دهد اصلی‌ترین بازدارنده‌ی سرمایه‌گذاری و توسعه‌ی اقتصادی به حساب می‌اید. و به صورت نامتوازنی فقرای هر جامعه را متأثر خواهد کرد. مطالعات عمقی‌تر به آمار و ارقام معنی بخشیده‌اند و این حقیقت را بازگو می کنند که فساد بدون تردید برای افراد، خانواده‌ها، گروه‌ها و جوامع زیان‌بار است. در سرتاسر جهان، درک عمومی از تأثیرات مخرب این مسأله و وخامت آن به برکت وجود رسانه‌ها، مؤسسات سیاست‌گذاری و سازمان‌های مردم نهاد به سطح بی‌سابقه‌ای رسیده‌است.

اواخر دهه‌ی ۹۰ میلادی، بانک جهانی[3]  مجموعه‌ی جامعی از داده‌ها را گرد‌آوری نمود که دامنه‌ی گسترده‌تری از دغدغه‌های حیطه‌ی حاکمیت را پوشش می‌داد. این اطلاعات شش جنبه‌ی حاکمیت را دربرمی‌گرفتند: کنترل فساد، مقررات، اثربخشی حاکمیت، کیفیت رگولاتوری، پاسخ‌گویی، ثبات سیاسی و نبود خشونت. این حیطه‌ها تصویری کلی از وضعیت حاکمیت در سطح کشور را به نمایش می گذارد و از چندصد شاخص مجزا مشتق شده‌اند. این داده‌ها از ۳۷ بانک داده‌ی مجزا که زیرنظر ۳۱ مؤسسه‌ی متفاوت هستند استخراج شده‌است. (۸) این ۶ حیطه که حاصل تجمع تعداد کثیری از شاخص‌های مستقل هستند، حاشیه‌ی خطای کمتری نسبت به هر یک از این شاخص‌ها دارند.

مطالعات اقتصادی کلان ارتباط علیتی محکمی را بین فساد، و در نگاه کلان‌تر حاکمیت ضعیف با ضعف سرمایه‌گذاری خصوصی و رشد اقتصادی پیدا کرده‌اند. تعدادی از مطالعات مقایسه‌ای کشوری نیز در راستای مبارزه با فساد انجام شده‌اند. اگرچه تمام آن‌ها مبنای آماری مناسب را ندارد به هرحال تحلیل‌های تجربی از راهبردها را فراهم‌آورده‌اند. (۹-۱۶) همانگونه که Mauro (۱۹۹۵) به ازای یک انحراف معیار ارتقا در شاخص فساد، شاخص سرمایه‌گذاری به میزان ۲.۹ درصد تولید ناخالص ملی افزایش می‌یابد. (۱۷) مطالعات تجربی مؤسساتی چون بانک جهانی،  International Monetary Fund و بانک توسعه‌ی آسیا نشان می‌دهد که فساد رشد اقتصادی را سالانه ۰.۵ تا ۱ درصد کاهش می‌دهد. (۱۸-۲۰)

علل و انواع فساد

فساد انواع و ریشه‌های گوناگونی دارد از جمله اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی. مطالعات در زمینه‌ی ریشه‌های فساد به دهه‌ها قبل برمی‌گردد.(21) با وجود اینکه می‌توان انواع مختلفی برای فساد متصور بود، تمام این انواع می‌توانند در دو گروه عمده‌ی خرد و کلان تقسیم‌بندی شوند.

فساد خرد به اقداماتی در مقیاس کوچک گفته می‌شود که توسط ارائه‌کنندگان دون‌پایه‌ی خدمات انجام می‌شود مانند دریافت رشوه برای ارائه‌ی خدمت. این افراد عموما اعمال خود را تلاشی برای جبران درآمد کم خود تلقی می‌کنند. فساد خرد می‌تواند نقش بارزی در تضعیف اتحاد بین مردم یک کشور بازی کند و عموما بر وجود فساد در میان مقامات بالاتر نیز دلالت دارد.

فساد کلان در مقیاس بزرگ و در قالب رشوه‌های سنگین در سطح بین‌المللی و حساب‌های بانکی خارجی صورت می‌گیرد.این نوع از فساد غالبا توسط صادرکنندگانی تغذیه می‌شود که برای فرار از مالیات آگاهانه یا ناآگاهانه پیشنهاد رشوه می‌دهند و از مجرمانه تلقی کردن عمل خود امتناع می‌کنند. این نوع از فساد بیشتر از آنکه ناشی از نیاز باشد از طمع و آز افراد نشات می‌گیرد. هر کدام از انواع فساد انگیزشیست برای شکل‌گیری فرم دیگر.

انواع مختلفی از فساد می‌تواند در هر یک از این دو دسته و حتی هر دوی آن‌ها جای بگیرند. مطابق Corruption Perception Survey انواع مختلف فساد زمینه‌های مختلفی دارند و حیطه‌های متفاوتی از زندگی اجتماعی را در معرض خطر قرار می‌دهند.

بخش عمده‌ی فساد[4] در نظام سلامت بازتابی از مشکلات کلی حاکمیت نظام سلامت و پاسخ‌گویی آن است. (23،24) فساد سبب کاهش منابع موثر در اختیار هر مجموعه می‌شود. عدالت، برابری و اثربخشی خدمات درمانی ارائه شده  را کم کرده و در عین حال هزینه‌ی این خدمات را افزلیش می‌دهد. مطالعه‌ای که توسط International Monetary Fund و بر روی ۷۱ کشور صورت گرفت، نشان داد که نرخ مرگ ومیر نوزادان در کشورهایی که شاخص‌های مرتبط با فساد بالاتری دارند بیشتر است.

 

[1] Millennium Development Goal (MDG)

[2] Stolen Asset Recovery Initiative

[3] World Bank

[4] Transparency International از سال 1995 تا اکنون هر ساله Corruption Perceptions Index (CPI) را منتشر کرده‌است. این اسناد داده‌های کافی برای مطالعات فساد را فراهم می‌آورد. شاخص‌های سال 2004 از حیث افزایش تعداد کسورهای بررسی شده که از 133 مورد به 146 مورد رسیده‌اند، متمایز بود.  شاخص یک شاخص تلفیقی از 17 منبع و از 13 سازمان داده است که هر کدام سطوح فساد را دربین کشورهای مختلف مقایسه می کنند.

 

مطالب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.